Nghiên cứu nói gì?

Cholesterol “tốt” và “xấu” — tên gọi này gây hiểu lầm thế nào?

Ai cũng thuộc lòng: HDL là cholesterol “tốt”, LDL là cholesterol “xấu”. Nghe thật dễ nhớ. Nhưng chính cách gọi đơn giản này đang khiến nhiều người hiểu sai về tim mạch — và khoa học 15 năm qua đã chỉ ra vì sao.

Thực ra HDL và LDL không phải là cholesterol

Đây là hiểu lầm gốc rễ. Cholesterol trong máu chỉ có một loại — không hề có phân tử cholesterol “tốt” và phân tử cholesterol “xấu” riêng biệt.

Cholesterol không tan trong nước, mà máu thì chủ yếu là nước. Vậy nên cơ thể phải đóng gói nó vào những “xe tải” để vận chuyển. HDL và LDL chính là hai loại xe tải đó:

LDL chở cholesterol từ gan đi ra các mô.
HDL chở cholesterol từ các mô quay về gan.

Khi bạn đọc “LDL-cholesterol”, thực chất là đang đo lượng cholesterol đang nằm trên loại xe đó, chứ không phải một chất khác. Gọi “tốt” và “xấu” là gán đạo đức cho… phương tiện vận tải.

Vì sao gọi HDL là “tốt” lại gây hiểu lầm?

Cách gọi này sinh ra từ quan sát: người có HDL cao thường ít bị nhồi máu cơ tim hơn. Từ đó nhiều người suy ra: vậy cứ làm HDL tăng lên là tim sẽ khoẻ hơn.

Suy luận nghe rất hợp lý. Nhưng khi đem kiểm chứng, nó không đứng vững.

Bằng chứng 1: gen cho HDL cao không giúp tránh nhồi máu cơ tim

Năm 2012, một nghiên cứu trên tạp chí The Lancet đã dùng một cách rất thông minh để kiểm tra: thay vì nhìn lối sống (vốn rối rắm), họ nhìn vào gen.

Lý lẽ rất đơn giản: có những người sinh ra đã mang gen khiến HDL cao suốt đời. Gen này được phân phát ngẫu nhiên từ lúc thụ thai, không liên quan đến việc họ ăn uống hay tập luyện ra sao. Nếu HDL cao thực sự bảo vệ tim, thì những người này phải ít bị nhồi máu cơ tim hơn.

Quy mô rất lớn: hơn 20.900 ca nhồi máu cơ tim so với hơn 95.400 người đối chứng.

Kết quả: những người mang gen cho HDL cao KHÔNG hề ít bị nhồi máu cơ tim hơn. Nghĩa là HDL cao nhiều khả năng chỉ là dấu hiệu đi kèm của một cơ thể khoẻ mạnh, chứ bản thân nó không phải là thứ tạo ra sự bảo vệ.

Ví von cho dễ hiểu: xe cứu hỏa hay xuất hiện ở đám cháy, nhưng điều đó không có nghĩa cứ điều thật nhiều xe cứu hỏa ra đường là thành phố sẽ hết cháy.

Bằng chứng 2: HDL quá cao lại liên quan đến tử vong cao hơn

Nếu “tốt” thì càng nhiều phải càng tốt, đúng không? Nghiên cứu đăng trên European Heart Journal năm 2017 đã kiểm tra điều đó trên 52.268 nam và 64.240 nữ ở Đan Mạch.

Kết quả gây bất ngờ: mối liên hệ có hình chữ U — HDL quá thấp có hại, nhưng HDL quá cao cũng liên quan đến tỉ lệ tử vong cao hơn. Mức liên quan đến tử vong thấp nhất là khoảng 73 mg/dL ở nam và 93 mg/dL ở nữ — tức là mức vừa phải, không phải càng cao càng tốt.

Một chất đúng nghĩa “tốt” thì không thể có chuyện nhiều quá lại liên quan đến chết sớm hơn.

Còn LDL “xấu” thì sao?

Đây là chỗ cần rất rõ ràng, tránh hiểu nhầm theo hướng ngược lại: việc gọi HDL là “tốt” bị lung lay KHÔNG có nghĩa là LDL được minh oan.

Ngược lại, bằng chứng về LDL lại rất vững: hạ LDL thực sự giảm biến cố tim mạch. Đây là một trong những điều được chứng minh chắc chắn nhất trong tim mạch học. Nói cách khác: hai cái tên “tốt” và “xấu” không sai theo cùng một cách — “xấu” thì khá đúng, còn “tốt” thì mới là vấn đề.

Ý nghĩa với bạn

Đừng ăn mừng chỉ vì HDL cao. HDL cao không phải tấm vé miễn trừ cho tim mạch.
Đừng hoảng loạn chỉ vì HDL hơi thấp. Nó là một dấu hiệu tham khảo, không phải bản án.
Đừng đọc từng chỉ số riẻ. Bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch dựa trên nhiều yếu tố cùng lúc: LDL, huyết áp, đường huyết, thuốc lá, tuổi, tiền sử gia đình.
Không có “viên thuốc tăng HDL” thần kỳ. Các thuốc tăng HDL từng được kỳ vọng đều không chứng minh được lợi ích như mong đợi.

Cần lưu ý

Nghiên cứu ở Đan Mạch là quan sát, nên cho thấy mối liên quan chứ chưa giải thích được nguyên nhân vì sao HDL rất cao lại đi kèm tử vong cao hơn. Ngoài ra dữ liệu chủ yếu trên người Bắc Âu. Đây là bài viết giúp bạn hiểu cách gọi tên, không phải để tự điều chỉnh thuốc đang dùng.

Nguồn

Voight BF, Peloso GM, Orho-Meland M, et al. Plasma HDL cholesterol and risk of myocardial infarction: a mendelian randomisation study. The Lancet. 2012;380(9841):572-580. DOI: 10.1016/S0140-6736(12)60312-2 — toàn văn miễn phí
Madsen CM, Varbo A, Nordestgaard BG. Extreme high high-density lipoprotein cholesterol is paradoxically associated with high mortality in men and women: two prospective cohort studies. European Heart Journal. 2017;38(32):2478-2486. DOI: 10.1093/eurheartj/ehx163